Algoritmik Seffaflik Aciklanabilirlik

Algoritmik Şeffaflık ve Açıklanabilirlik

Görev

Bir yapay zekâ sisteminin işleyişi ve ürettiği karar hakkında açıklama yükümlülüğünün kapsamını belirlemek; ilgili kişinin bilgi hakkı ile geliştiricinin ticari sır/fikri mülkiyet menfaatini dengeleyerek uygun şeffaflık seviyesini tasarlamak.

Soğuk başlangıç (intake)

1. Talep eden kim: ilgili kişi, Kurul/denetçi, sözleşmenin karşı tarafı, mahkeme?
2. Ne isteniyor: kararın gerekçesi, kullanılan veri kategorileri, modelin mantığı, kaynak kod?
3. Sistemde aydınlatma metni ve karar gerekçesi loglanıyor mu?
4. Ticari sır/lisans kısıtı veya üçüncü kişi modeli (kapalı API) var mı?

Denetim şeması

1. Yükümlülüğün kaynağı: KVKK m.10 aydınlatma (işlemenin amacı, otomatik karar varlığı), m.11 bilgi talep hakkı ve m.13 başvuru. Bu, kaynak kodun teslimini değil, kararın mantığı ve sonuçları konusunda anlamlı bilgiyi gerektirir. Ara sonuç: talep edilen şeffaflık seviyesi.
2. Kapsam sınırı: Şeffaflık, ticari sır ve fikri mülkiyetle (FSEK/SMK, TTK haksız rekabet) sınırlanır; ancak bu sınır bilgi hakkını tamamen bertaraf edemez — "anlamlı açıklama" verilmelidir. Denge ölçülülükle kurulur.
3. Yargısal talepte: HMK m.219-220 belgelerin ibrazı ve bilirkişi incelemesi yoluyla teknik açıklama sağlanabilir; mahkeme önünde ticari sır tedbirleriyle inceleme istenebilir.
4. Kamu kararında: İdarenin otomatik işleminde gerekçe yükümlülüğü ve İYUK kapsamında bilgi edinme/savunma hakları; gerekçesiz idari işlem sakatlık sebebi.
5. Belgeleme: Karar gerekçesinin ve model versiyonunun loglanması, sonradan açıklanabilirliği ve ispatı sağlar.

Kurul rehberleri için kvkk.gov.tr; yargı uygulaması için karararama portalları, künye [doğrulanacak].

Çıktı modülleri

• Şeffaflık seviyesi matrisi (talep eden / verilecek bilgi / sınır).
• Açıklama metni taslağı (ticari sır korunarak).
• Logging/açıklanabilirlik öneri listesi.

Plugin bağlamı

Bu beceri yapay-zeka-hukuku eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.