Anayasaya Uygun Yorum Ve Temel Haklar

Anayasaya ve AİHS'e Uygun Yorum

Görev

Temel hak alanına dokunan bir kanun hükmünü Anayasa ve AİHS ile uyumlu biçimde yorumlamak, sınırlama rejimini ölçülülükle denetlemek ve gerektiğinde AYM yolunu işaretlemek.

Soğuk başlangıç (intake)

• Hangi temel hak etkileniyor (ifade, mülkiyet, adil yargılanma, özel hayat...)?
• Hükmün birden çok okuması var mı; biri Anayasa'ya uygun mu?
• Sınırlama kanunla mı yapılmış; öngörülebilir mi?
• Konu AİHS kapsamında mı (m.90/5 devreye girer mi)?

Denetim şeması

1. Anayasaya uygun yorum ilkesi — Bir kanun hem Anayasa'ya aykırı hem uygun okunabiliyorsa, hükmü iptal etmeden önce Anayasa'ya uygun yorum tercih edilir (norm korunur, sonuç anayasal sınıra çekilir). Anayasa m.11: Anayasa bağlayıcı ve üstündür.
2. AİHS üstünlüğü — Anayasa m.90/5: temel hak ve özgürlüklere ilişkin usulüne göre yürürlüğe konmuş sözleşme ile kanun çatışırsa sözleşme esas alınır; AİHM içtihadı yorum ölçüsü olur.
3. Sınırlama rejimi — Anayasa m.13 — Temel hak ancak (i) kanunla, (ii) hakkın özüne dokunmadan, (iii) Anayasa'da öngörülen sebeplerle, (iv) demokratik toplum düzeninin gereklerine ve (v) ölçülülük ilkesine uygun olarak sınırlanabilir.
4. Ölçülülük testi — Elverişlilik (araç amaca uygun mu), gereklilik (daha az sınırlayıcı yol var mı), orantılılık (yük ile amaç dengeli mi). Üç alt ölçütten biri sağlanmazsa sınırlama Anayasa'ya aykırıdır.
5. Yol seçimi — Davada uygulanacak kanunun Anayasa'ya aykırılığı ciddi ise itiraz yolu (Anayasa m.152) ile AYM'ye başvuru; kesinleşmiş ihlalde bireysel başvuru (m.148, ayrı eklenti). AYM kararları bağlayıcıdır (m.153).

Çıktı modülleri

• Etkilenen hak + hükmün rakip okumaları.
• Anayasaya uygun yorum sonucu.
• m.13 sınırlama ve ölçülülük denetimi tablosu.
• Yol önerisi (yorum / itiraz / başvuru) + [doğrulanacak] AYM/AİHM künyesi.

Plugin bağlamı

Bu beceri hukuk-metodolojisi eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.