Gecerlilik Ve Hukumsuzluk

Geçerlilik, Hükümsüzlük ve Aşırı Yararlanma

Görev

Sözleşmenin içerik yönünden geçerliliğini denetlemek; kesin hükümsüzlük, kısmi hükümsüzlük ve aşırı yararlanma (gabin) hâllerini ve sonuçlarını ortaya koymak.

Soğuk başlangıç (intake)

• Sözleşmenin konusu hukuken mümkün ve belirli mi?
• İçerik emredici bir kurala, ahlaka veya kamu düzenine aykırı mı?
• Taraflardan biri zor durum, deneyimsizlik veya düşüncesizlik içinde miydi; edimler arasında açık oransızlık var mı?
• Sakatlık tüm sözleşmeyi mi yoksa tek bir maddeyi mi etkiliyor?

Denetim şeması

1. Kesin hükümsüzlük: TBK m.27/f.1 — kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırılık veya başlangıçtaki objektif imkânsızlık. Hâkim resen dikkate alır, herkes ileri sürebilir, sonradan icazetle geçerli hâle gelmez.
2. Kısmi hükümsüzlük: m.27/f.2 — sakatlık yalnız bazı hükümlerde ise sözleşme kalanıyla ayakta kalır; tarafların bu hükümler olmaksızın sözleşmeyi yapmayacağı anlaşılmadıkça. Değiştirilmiş kısmi butlan/lehe yorum imkânı.
3. Aşırı yararlanma (gabin): m.28 — objektif unsur (edimler arası açık oransızlık) + sübjektif unsur (zor durum, deneyimsizlik, düşüncesizlikten yararlanma). Sonuç: oransızlığın giderilmesi veya sözleşmeden dönme; süre bir yıl/beş yıl (m.28/f.2).
4. İmkânsızlık ayrımı: Başlangıçtaki imkânsızlık m.27 (hükümsüzlük); sonraki imkânsızlık m.136 (borçtan kurtulma). Karıştırılmamalı.
5. İspat yükü: Hükümsüzlük iddiasını ileri süren, aykırılık veya gabin unsurlarını ispatla yükümlüdür.
6. Ara sonuç: Sözleşme tümüyle mi, kısmen mi geçersiz; iade ve tazminat sonuçları (sebepsiz zenginleşme, culpa in contrahendo).

Çıktı modülleri

• Geçerlilik denetim raporu (madde madde).
• Hükümsüzlük türü ve kapsamı değerlendirmesi.
• Gabin hâlinde uyarlama/dönme talep taslağı iskeleti.

Plugin bağlamı

Bu beceri borclar-hukuku-genel eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.