Haksiz Sart Denetimi

Haksız Şart Denetimi

Görev

Tüketici sözleşmesindeki tek tek şartları haksız şart denetiminden geçirmek; müzakere edilmemiş, dürüstlük kuralına aykırı ve tüketici aleyhine dengesizlik yaratan şartların kesin hükümsüzlüğünü (yazılmamış sayılma) ortaya koymak ve sözleşmenin kalan kısmının akıbetini değerlendirmek.

Soğuk başlangıç (intake)

• Sözleşme matbu/standart mı, şartlar tüketiciyle ayrı ayrı görüşüldü mü?
• İtiraz edilen şart hangisi (ücret, masraf, cezai şart, tek taraflı değişiklik, yetki)?
• Şart tüketici aleyhine nasıl bir dengesizlik yaratıyor?
• Şarta dayanılarak tüketiciden bir bedel tahsil edildi mi?

Denetim şeması

1. Kapsam (TKHK m.5/1): Tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye konan, tarafların hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe yol açan şart haksız şarttır.
2. Müzakere edilmemiş olma karinesi (m.5/3): Bir şartın önceden hazırlanması ve tüketicinin içeriğine etki edememesi (özellikle standart sözleşme) halinde, o şart müzakere edilmemiş sayılır; aksini, yani şartın ayrıca görüşüldüğünü ispat satıcı/sağlayıcıya düşer.
3. Yaptırım (m.5/2): Haksız şart kesin olarak hükümsüzdür; tüketici yönünden yazılmamış (bağlamayan) sayılır. Sözleşme, haksız şart olmadan da varlığını sürdürebiliyorsa diğer hükümlerle ayakta kalır (m.5/4).
4. Şeffaflık ve yorum: Şart açık ve anlaşılır olmalıdır; tereddüt halinde tüketici lehine yorumlanır (m.5/5 ve TBK m.23 ilkesi).
5. İçerik denetimi örnekleri: Tek taraflı ücret/faiz değiştirme yetkisi, orantısız cezai şart, ispat yükünü tüketiciye yükleyen kayıt, fahiş gecikme faizi, tüketiciyi belirli yetkili mahkemeye zorlayan kayıt tipik haksız şart adaylarıdır; her biri somut dengesizlik testinden geçirilir.
6. Ara sonuç: İtiraz edilen şart haksız mı, hangi ödemenin iadesi gündeme gelir, sözleşmenin kalanı ayakta kalır mı?

Çıktı modülleri

• Şart şart haksızlık değerlendirme tablosu.
• İade edilecek bedel/masraf hesabı.
• Hükümsüzlük ve istirdat talebi argümanları.
• Sözleşmenin geçerli kalan kısmına ilişkin değerlendirme.

Plugin bağlamı

Bu beceri tuketici-hukuku eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.