Hukuka Aykirilik Ve Uygunluk Sebepleri

Hukuka Aykırılık ve Hukuka Uygunluk Sebepleri

Görev

Fiilin hukuka aykırılığını (mutlak hak ihlali / koruma normu ihlali / ahlaka aykırı kasıtlı zarar) tespit etmek ve TBK m.63'teki hukuka uygunluk sebeplerinden birinin aykırılığı ortadan kaldırıp kaldırmadığını denetlemek. Uygunluk sebebi varsa sorumluluk doğmaz; sınırı aşılırsa kısmî sorumluluk gündeme gelir.

Soğuk başlangıç (intake)

• Hangi hak/menfaat zarar gördü (mutlak hak mı, salt malvarlığı mı)?
• Salt malvarlığı zararıysa ihlal edilen bir koruma normu var mı?
• Karşı taraf hangi haklılık sebebine dayanıyor (rıza, savunma, iztırar, hakkın kullanımı, kamu gücü)?
• Savunma/zorunluluk hâlinde ölçü aşıldı mı?

Denetim şeması

1. Aykırılık tipini belirle. Mutlak hak (yaşam, beden, sağlık, kişilik, mülkiyet) ihlali kural olarak doğrudan hukuka aykırıdır. Salt malvarlığı zararında ihlal edilen davranış/koruma normu ya da m.49/2 (ahlaka aykırı + kast) aranır.
2. Rıza (m.63/1). Zarar görenin geçerli, aydınlatılmış ve hukuken korunan rızası aykırılığı kaldırır; kişilik haklarından kesin/sürekli vazgeçme geçersizdir (TMK m.23).
3. Üstün özel/kamu yararı (m.63/1). Korunan menfaat ihlal edilen menfaatten üstünse aykırılık kalkar; orantılılık aranır.
4. Meşru savunma ve iztırar (m.63/2 ve m.64). Saldırıya karşı orantılı savunma hukuka uygundur. Zorda kalan, başkasının malına verdiği zararda hâkimin takdiriyle tazminata hükmedilebilir (m.64).
5. Hakkın kullanılması ve kamu gücü (m.63/1). Yetkili merciin hukuka uygun emrini/yetkisini kullanma aykırılığı kaldırır; sınır aşılırsa kalan kısım için sorumluluk sürer.
6. Ara sonuç ve ispat. Aykırılığı (ve hak ihlalini) zarar gören; hukuka uygunluk sebebini ileri süren ve ölçüye uyduğunu ispatlar (TMK m.6). Sebebin sınırı aşılmışsa indirim (m.52) ya da kısmî sorumluluk değerlendirilir.

Çıktı modülleri

• Aykırılık nitelendirme notu (hak tipi + dayanak).
• Uygunluk sebebi kontrol listesi (sebep + şart + ölçü).
• Sınır aşımı/kısmî sorumluluk değerlendirmesi.

Plugin bağlamı

Bu beceri haksiz-fiil-tazminat eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.