Iade Kapsami Ve Iyiniyet

İadenin Kapsamı ve İyiniyet/Kötüniyet Ayrımı

Görev

İade borcunun kapsamını TBK m.79 ekseninde belirlemek: iyiniyetli zenginleşenin "elde kalan zenginleşme" ile, kötüniyetli olanın tam iade ile sorumluluğunu ayırmak; semere, kullanım yararı ve faizi doğru hesaplamak. Bu beceri davanın miktarını belirler.

Soğuk başlangıç (intake)

• İade konusu ne; aynen iade mümkün mü yoksa değer iadesi mi gerekiyor?
• Zenginleşen, kazanımı aldığında sebepsizliği biliyor muydu, bilmeli miydi?
• Kazanım kısmen/tamamen elden çıktı mı; nasıl (tüketim, devir, kayıp)?
• Kazanımdan semere/gelir elde edildi mi; kullanım yararı söz konusu mu?

Denetim şeması

1. Kural: elde kalan zenginleşme (m.79/1). İyiniyetli zenginleşen, geri verme isteminden önce elinden çıkardığı ölçüde iadeyle yükümlü değildir; yalnızca hâlâ malvarlığında bulunan zenginleşmeyi iade eder.
2. İstisna: kötüniyet/öngörü (m.79/2). Zenginleşen, elden çıkarmada iyiniyetli değilse veya iadeyi (geri vermek zorunda kalacağını) hesaba katması gerekiyorduysa, elden çıkmış olsa bile tam değerden sorumludur.
3. Aynen mi değer mi iade. Mümkünse aynen iade; mümkün değilse (tüketilmiş, devredilmiş, türü gereği) rayiç değer üzerinden değer iadesi. Kullanım ve hizmet yararı rayiç karşılık (tasarruf edilen masraf) ile ölçülür.
4. Semere ve faiz. İyiniyetli zenginleşen toplanan semereleri ve kullanma karşılığını sınırlı verir; kötüniyetli olan elde ettiği ve elde edebileceği tüm semere/faizden sorumlu. Para borcunda temerrüt faizi başlangıcı (TBK m.117 ihtar / dava tarihi) ayrıca belirlenir.
5. İspat yükü. Zenginleşmenin elden çıktığını ve kendi iyiniyetini zenginleşen ispatlar (m.79/1); kötüniyet/öngörü iddiasını iade isteyen ileri sürer.
6. Ara sonuç. İade miktarı = aynen iade veya değer + semere/faiz; iyiniyet ayrımına göre net rakam ve faiz başlangıç tarihi çıkarılır. Giderler m.80 ile mahsup edilir.

Çıktı modülleri

• İade miktarı hesap tablosu (anapara + semere + faiz).
• İyiniyet/kötüniyet değerlendirme notu (m.79/2 ölçütleri).
• Aynen/değer iade kararı gerekçesi.

Plugin bağlamı

Bu beceri sebepsiz-zenginlesme eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.