Norm Catismasi Ve Hiyerarsi

Norm Çatışması ve Hiyerarşi Çözümü

Görev

Bir olaya uygulanabilir görünen rakip normlar arasında geçerli/öncelikli olanı, normlar hiyerarşisi ve çatışma kuralları aracılığıyla belirlemek.

Soğuk başlangıç (intake)

• Çatışan normlar hangileri (kanun-kanun, kanun-tüzük/yönetmelik, kanun-Anayasa, kanun-AİHS)?
• Normlardan biri diğerine göre daha özel mi, daha yeni mi, daha üst mü?
• Konu temel hak alanına giriyor mu (AİHS m.90/5 devreye girer mi)?
• Çatışma görünüşte mi (yorumla giderilebilir) yoksa gerçek mi?

Denetim şeması

1. Önce yorumla uzlaştır — Görünüşteki çatışmalar çoğu kez sistematik/amaçsal yorumla giderilir; iki norm farklı kapsamları düzenliyor olabilir. Gerçek çatışma ancak uzlaştırma imkânsızsa kabul edilir.
2. Hiyerarşi (lex superior derogat inferiori) — Anayasa (m.11: bağlayıcı ve üstün) > kanun > Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (alanına göre) > yönetmelik. Alt norm üst norma aykırıysa uygulanmaz; idari düzenleme için idari yargıda iptal/itiraz yolu açıktır.
3. Anayasaya uygun yorum — Kanun birden çok okumaya açıksa Anayasa'ya uygun olanı seçilir; kanunun Anayasa'ya aykırılığı ciddi ise itiraz yoluyla AYM'ye başvuru (Anayasa m.152) düşünülür. AYM kararları bağlayıcıdır (m.153).
4. Milletlerarası sözleşme üstünlüğü — Anayasa m.90/5: usulüne göre yürürlüğe konmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası sözleşmeler (özellikle AİHS) ile kanunlar çatışırsa sözleşme esas alınır.
5. Özel-genel (lex specialis derogat generali) — Özel hüküm, genel hükmü kendi alanında bertaraf eder; genel hüküm boşlukta tamamlayıcı kalır.
6. Önceki-sonraki (lex posterior derogat priori) — Aynı düzeydeki normlarda sonraki, önceki ile çatıştığı ölçüde onu zımnen ilga eder; ancak sonraki genel, önceki özeli kural olarak ilga etmez.

Çıktı modülleri

• Çatışan normların ve sonuçların tablosu.
• Uygulanan çatışma kuralı zinciri.
• Anayasa/AİHS denetimi gerekiyorsa yol önerisi.
• Sonuç + [doğrulanacak] AYM/Yargıtay künyesi.

Plugin bağlamı

Bu beceri hukuk-metodolojisi eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.