Norm Cesitleri Ve Uygulama Alani

Norm Çeşitleri ve Normun Uygulama Alanı

Görev

Normları niteliklerine göre sınıflamak (emredici/yedek, genel/özel, kural/istisna) ve normun zaman, yer ve kişi bakımından uygulama alanını ile norm çatışmalarının çözüm ilkelerini belirlemek. Bu, "hangi kural, bu olaya, ne zamandan itibaren uygulanır" sorusunun cevabıdır.

Soğuk başlangıç (intake)

• Kural emredici mi (aksi kararlaştırılamaz) yoksa yedek/tamamlayıcı mı (aksi serbestçe kararlaştırılabilir)?
• Olay, yeni bir kanunun yürürlüğünden önce mi gerçekleşti (zaman bakımından uygulama)?
• İki norm çatışıyor mu? Biri özel/sonraki/üst mü?
• Yabancılık unsuru var mı (yer bakımından/MÖHUK devrede mi)?

Denetim şeması

1. Niteliği belirle. Emredici hüküm (kamu düzeni/zayıf koruması; aksi sözleşme TBK m.27 uyarınca hükümsüz) ile yedek hüküm (tarafların aksini kararlaştırabildiği) ayrımını yap. Sözleşme serbestisi (TBK m.26) sınırı buradadır.
2. Kural-istisna mantığını kur. İstisna hükmü dar yorumlanır; istisnayı ileri süren ispatla yükümlüdür. Genel-özel ilişkisinde özel norm önceliklidir (lex specialis).
3. Zaman bakımından uygula. Kanunların geriye yürümezliği esastır; kazanılmış haklar ve hukuki güvenlik korunur. Usul kurallarında derhal uygulama, maddi kurallarda yürürlük anı esastır. Yürürlük ve uygulama için ilgili yürürlük kanunu/geçiş hükümlerine bak (ör. TMK ve TBK'nın yürürlük ve uygulama şekli hakkındaki kanunları).
4. Çatışmayı çöz. Lex superior (üst norm; Anayasa m.11), lex specialis (özel norm) ve lex posterior (sonraki norm) ilkelerini sırayla uygula; üstünlük ilkesi diğerlerini bastırır. Ara sonuç: uygulanacak tek norm.
5. Yer/kişi bakımından. Yabancılık unsuru varsa uygulanacak hukuk MÖHUK (5718) bağlama kurallarıyla belirlenir; ceza için TCK m.8 vd. mülkilik/şahsilik ilkeleri devreye girer. İlkesel atıf yeterli, somut karar künyesi gerekiyorsa [doğrulanacak].

Çıktı modülleri

• Norm nitelik etiketi (emredici/yedek; genel/özel).
• Zaman bakımından uygulama notu (geçiş hükmü atfıyla).
• Çatışma çözüm zinciri (üst/özel/sonraki).
• Yer-kişi bakımından uygulanacak hukuk tespiti.

Plugin bağlamı

Bu beceri hukuk-felsefesi-genel-teori eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.