Sureler Ve Zamanasimi Denetimi

Süreler ve Zamanaşımı Denetimi

Görev

Mütalaa edilen hakkın veya talebin süre yönünden hâlâ ileri sürülebilir olup olmadığını saptamak; zamanaşımı, hak düşürücü süre ve dava/başvuru sürelerini ayırt etmek. Esasen haklı bir talep, süre geçmişse pratikte değersizdir; bu denetim atlanamaz.

Soğuk başlangıç (intake)

• Talebin hukuki niteliği ne? (Sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme, idari işlem iptali, ceza şikâyeti)
• Sürenin başladığı an hangi olay? (Muacceliyet, zarar/failin öğrenilmesi, tebliğ, ifa)
• Süreyi kesen/durduran bir işlem yapıldı mı? (Dava, takip, ihtar, kısmi ödeme)
• Karşı taraf zamanaşımı def'ini ileri sürer mi?

Denetim şeması

1. Süre türü tayini: Zamanaşımı def'i olarak ileri sürülmeli ve hakkı sona erdirmez (borç eksik borca döner); hak düşürücü süre re'sen gözetilir ve hakkı sona erdirir. Bu ayrım sonucu kökten değiştirir.
2. Genel zamanaşımı süreleri: TBK m.146 genel on yıl; TBK m.147 beş yıllık istisnalar (kira, ücret, vekâlet vb.); haksız fiilde TBK m.72 — fiil ve failin öğrenilmesinden iki yıl ve her hâlde on yıl; sebepsiz zenginleşmede TBK m.82 — iki/on yıl. Ticari ve özel kanun süreleri (TTK, İş K., 6502, SMK) ayrıca kontrol edilir.
3. Başlangıç anı: Süre muacceliyet/öğrenme/tebliğ anından işler; her talep için bu an ayrı belirlenir.
4. Kesilme/durma: TBK m.154 (dava, takip, ihtar, borç ikrarı zamanaşımını keser) ve m.153 (durma sebepleri) uygulanır; kesilmeyle süre yeniden işler.
5. Dava/başvuru süreleri (hak düşürücü nitelikte): İdari davada İYUK m.7 (genel altmış gün); işe iade başvurusu İş K. m.20/m.21 (fesih tebliğinden bir ay); AYM bireysel başvuru otuz gün; bunlar re'sen gözetilir.
6. Ara sonuç: Süre türü + dolup dolmadığı + kesen/durduran işlem etkisi + "geçmişse hangi alternatif kalır" notu.

Çıktı modülleri

• Süre hesap tablosu (talep | süre türü | başlangıç | bitiş | durum)
• Kesilme/durma değerlendirmesi
• Re'sen gözetilen süreler uyarısı
• Süre dolmuşsa kalan hukuki imkânlar

Plugin bağlamı

Bu beceri hukuki-mutalaa eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.