Temel Kavramlar Ve Sistem

Temel Kavramlar ve İdari Yargı Sistematiği

Görev

Uyuşmazlığı doğru yargı koluna ve doğru dava tipine yerleştirmek; idari yargının görevli olup olmadığını ve hangi dava tipinin (iptal, tam yargı, idari sözleşme) açılması gerektiğini gerekçeli olarak saptamak.

Soğuk başlangıç (intake)

• Uyuşmazlığın kaynağı bir idari işlem mi, idari eylem mi, yoksa sözleşme mi?
• Karşı taraf bir kamu idaresi/kurumu mu; işlem kamu gücü kullanılarak mı tesis edildi?
• Talep bir işlemin iptali mi, bir zararın tazmini mi, yoksa her ikisi mi?
• İşlemin tebliğ/öğrenme tarihi nedir?

Denetim şeması

1. Yargı kolu (Anayasa m.125; İYUK m.1-2): İşlem/eylem kamu hizmetinin yürütülmesinden ve kamu gücünden doğuyorsa idari yargı görevlidir. Özel hukuk ilişkisi (ör. idarenin tasarruf malı kirası, fiili yol/kamulaştırmasız el atmada bedel) varsa adli yargı söz konusu olabilir; tereddütte 2247 sayılı Kanun çerçevesinde Uyuşmazlık Mahkemesi belirleyicidir.
2. Kesin ve yürütülebilir işlem (İYUK m.14/3-d): İcrai olmayan, hazırlık/iç işlem niteliğindeki işlemler dava edilemez. Zincir işlemlerde kesin işlemi tespit et.
3. Dava tipi:
   • Yetki-şekil-sebep-konu-maksat yönünden hukuka aykırılık iddiası ve menfaat ihlali varsa → iptal davası (m.2/1-a).
   • Kişisel hak ihlali ve zarar tazmini varsa → tam yargı davası (m.2/1-b); idari eylemde m.13 ön başvurusu unutulmaz.
   • İdari sözleşme şartlarından doğuyorsa → m.2/1-c.
4. İstisna/ayrım: İptal ve tam yargı birlikte (m.12) açılabilir; iptal kararı sonrası tam yargı için süre m.12 hükmüne göre işler.
5. İspat yükü: İdari işlemin sebep ve konu unsurlarına ilişkin dayanak belgeler kural olarak idarededir; resen araştırma ilkesi (İYUK m.20) geçerlidir.

Çıktı modülleri

• Yargı kolu ve dava tipi nitelendirme notu (gerekçeli)
• Görevli/yetkili mahkeme önerisi
• Sıradaki adım: süre ve dava şartı kontrolüne yönlendirme

Plugin bağlamı

Bu beceri idari-yargilama eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.