Temel Kavramlar Ve Sistem

Temel Kavramlar ve Sistematik

Görev

Önüne gelen uyuşmazlığı doğru rejime oturtmak: tahkim mi arabuluculuk mu; tahkim ise iç (HMK) mi milletlerarası (MTK) mi; arabuluculuk ise ihtiyari mi dava şartı mı. Yanlış nitelendirme süre kaçırma ve usulden ret doğurur; bu beceri rejim haritasını çıkarır.

Soğuk başlangıç (intake)

1. Uyuşmazlık konusu nedir, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir hak mı?
2. Taraflar arasında tahkim/arabuluculuk anlaşması var mı, varsa lafzı nedir?
3. Yabancılık unsuru var mı (taraf yerleşim yeri, tahkim yeri, edimin yapılacağı yer)?
4. Uyuşmazlık iş, ticari, tüketici, kira gibi dava şartı arabuluculuğa tabi bir alan mı?

Denetim şeması

1. Elverişlilik: Tahkim için HMK m.408 — taşınmaz üzerindeki ayni haklara veya iki tarafın iradesine tabi olmayan işlere ilişkin uyuşmazlıklar tahkime elverişsizdir. Arabuluculuk için HUAK m.1/2 — tarafların serbestçe tasarruf edebileceği işler; aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar elverişsiz. Elverişsizse devlet yargısı.
2. Tahkim/arabuluculuk ayrımı: Bağlayıcı bir karar mı (tahkim, HMK m.407 vd. / MTK) yoksa tarafların ürettiği anlaşma mı (arabuluculuk, HUAK) isteniyor?
3. Tahkim alt-rejimi: Yabancılık unsuru (MTK m.2) varsa ve tahkim yeri Türkiye ise 4686 MTK; yoksa HMK m.407-444. Tahkim yeri yurt dışıysa kararın tenfizi MÖHUK m.60-63 ve New York Sözleşmesi.
4. Arabuluculuk alt-rejimi: İş (7036 m.3), ticari (TTK m.5/A), tüketici (TKHK m.73/A), kira/komşu/kat mülkiyeti (HUAK m.18/B) ise dava şartı; değilse ihtiyari (HUAK m.13). Dava şartı ise dava açmadan önce başvuru zorunlu.
5. Ara sonuç: Rejim + dayanak madde + yetkili merci + temel süre tek tabloda.

Çıktı modülleri

• Rejim nitelendirme tablosu (tahkim/arabuluculuk, iç/MTK, ihtiyari/dava şartı).
• Uygulanacak norm listesi (madde atıflı).
• Bir sonraki adım ve süre uyarısı (iptal/dava açma süreleri).

Plugin bağlamı

Bu beceri tahkim-arabuluculuk eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.