Unsurlar Ve Denetim Semasi

Haksız Fiilin Unsurları ve Genel Denetim Şeması

Görev

Somut olayı TBK m.49 çerçevesinde beş unsurun (fiil, hukuka aykırılık, kusur, zarar, uygun illiyet bağı) tek tek varlığına göre denetlemek; sonra olaya özgü objektif sorumluluk normuyla yarışmayı kontrol etmek. Eksik tek unsur talebi tümden düşürür; bu yüzden zincir baştan sona kurulur.

Soğuk başlangıç (intake)

• Ne oldu, kim yaptı, zarar tam olarak nedir (mal varlığı mı, beden/can mı, kişilik hakkı mı)?
• Olay tarihi ve zarar görenin bunu/faili öğrendiği tarih?
• Taraflar arasında sözleşme ilişkisi var mı (yarışma ihtimali)?
• Olaya özgü bir özel rejim var mı (trafik, işveren, ürün, yapı)?

Denetim şeması

1. Fiil (m.49). İnsan davranışı: olumlu eylem ya da hukuken yapma yükümü varken kaçınma (ihmali davranış). Failin belirlenebilirliği saptanır.
2. Hukuka aykırılık (m.49). Mutlak hak ihlali (yaşam, beden, mülkiyet, kişilik) doğrudan; salt malvarlığı zararında ihlal edilen koruma normu veya ahlaka aykırı kasıtlı davranış (m.49/2) aranır. Hukuka uygunluk sebebi (m.63) varsa aykırılık kalkar.
3. Kusur (m.49). Kast ya da ihmal. Ölçü objektifleştirilmiş özen (basiretli kişi). Kusursuz sorumluluk normu uygulanacaksa bu unsur aranmaz.
4. Zarar. Fiili zarar + yoksun kalınan kâr (maddi) ve/veya manevi zarar. Malvarlığında istem dışı azalma; farazi malvarlığı ile gerçek arasındaki fark esas alınır.
5. Uygun illiyet bağı. Fiil ile zarar arasında hayatın olağan akışına ve genel hayat tecrübesine göre uygun nedensellik; mücbir sebep, zarar görenin/üçüncü kişinin ağır kusuru bağı kesebilir.
6. Ara sonuç. Beş unsur tamsa sorumluluk kurulur; eksikse hangi unsurun düştüğü ve ispat yükünün kimde olduğu (TMK m.6) not edilir. Objektif sorumluluk normu (m.65-71) seçimlik olarak değerlendirilir.

Çıktı modülleri

• Unsur-vakıa-delil altlama tablosu (her unsur için var/yok/şüpheli).
• Yarışma notu (sözleşme ↔ haksız fiil; süre/ispat etkisi).
• Eksik unsur ve ispat yükü haritası.

Plugin bağlamı

Bu beceri haksiz-fiil-tazminat eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP sunucuları kuruluysa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kanun ve madde metnini mevzuat.gov.tr'den, turk-hukuku-ictihat-mcp kararları Yargıtay/BAM (UYAP Emsal), Danıştay ve AYM (bireysel başvuru, norm denetimi) bankalarından canlı getirir; hangi aracın ne zaman kullanılacağı araçların kendi açıklamalarındadır. Bu sunucular varsa doğrulamada önce onları kullan ve dönen künyeyi aynen aktar; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.